İçeriğe geç

2.000 TL ve üzeri siparişlerde kargo ücretsiz.

Zeytin rehberi

Zeytin Çeşitleri: Türkiye'de Yetişen Başlıca Çeşitler ve Kuzey Ege Zeytinleri

Halil Esen Zeytincilik 5 dk okuma
Zeytin Çeşitleri: Türkiye'de Yetişen Başlıca Çeşitler ve Kuzey Ege Zeytinleri

Zeytin çeşitleri arasında hangisinin sofraya, hangisinin yağa yakıştığını bilmek, hem doğru ürünü seçmenin hem de zeytinin hikâyesini anlamanın ilk adımıdır. Türkiye'nin zeytinliklerinde onlarca çeşit yetişir; biz bu yazıda en çok karşılaşılan yedi çeşidi, Kuzey Ege'nin Edremit Körfezi'ndeki zeytinlerin farkını ve hangi çeşidin nasıl değerlendirildiğini anlatıyoruz.

Kısaca

Sofralık çeşitler (Gemlik, Domat, Edremit) iri ve etlidir; yağlık çeşitler (Ayvalık, Memecik, Erkence, Kilis Yağlık) yağ oranıyla öne çıkar. Pek çok çeşit iki işe de yarar. Seçim, tadı ve kullanım amacınıza göre yapılır.

Sofralık mı, yağlık mı? Çeşit nasıl ayırt edilir

Bir zeytin çeşidini sofralık ya da yağlık yapan üç özellik vardır: meyve boyutu, et-çekirdek oranı ve yağ miktarı. Sofralık çeşitlerde taneler irice, eti kalın ve çekirdeği ayrılabilir olur. Yağlık çeşitlerde taneler daha küçüktür, ama yağ oranı yüksektir. Bu ayrım kesin değildir; Edremit ve Memecik gibi çeşitler her iki amaçla da kullanılır.

Türkiye'de yetişen başlıca zeytin çeşitleri

ÇeşitYetiştiği yöreBaşlıca kullanımKarakteri
GemlikBursa (Gemlik), MarmaraSofralık siyah zeytin, yağOrta iri, parlak koyu renk, ince ve yumuşak çekirdek eti
EdremitEdremit Körfezi, BalıkesirSofralık yeşil, yağOrta iri, sert yapılı, çiziğe ve kırmaya uygun
AyvalıkAyvalık, Edremit KörfeziYağlık, sofralıkKüçük taneli, yağ oranı yüksek, meyvemsi yağ verir
DomatAkhisar, ManisaSofralık yeşil, dolguİri, etli, erken olgunlaşır; dolgulu zeytinde sık kullanılır
MemecikAydın, MuğlaYağlık, sofralık siyahDengeli yağ, hafif baharatlı ve çimenli notalar
Erkenceİzmir (Urla, Karaburun)Erken hasat yağıErken olgunlaşır, taze ve yeşil aromalı yağ verir
Kilis YağlıkKilis, GüneydoğuYağlıkKuraklığa dayanıklı, yoğun aromalı yağ

Kuzey Ege zeytinleri neden ayrı bir yerde duruyor?

Edremit Körfezi'nden Ayvalık'a uzanan kıyı şeridi ve Kaz Dağları'nın eteği, zeytin için nadir bulunan bir ortam sunar: denizden gelen nemli ve serin rüzgâr, kışın aşırı soğuğa inmeyen ılıman hava, taşlı ve iyi drene olan topraklar. Burada ağaçlar yavaş olgunlaşır, meyve sert ve aromalı kalır. Sonuç, hem sofralıkta çıtır bir doku hem de yağda dengeli, meyvemsi bir tattır.

Bu bölgenin zeytinlerini yakından tanımak için Edremit'in zeytin tarihi yazımıza, hasat sürecini ise hasat ve zeytinyağı üretimi rehberine göz atabilirsiniz.

Gemlik ve Edremit: sofranın iki klasiği

Gemlik zeytini

Gemlik çeşidi, kuru sele ve salamura siyah zeytinin referans çeşididir. Taneler olgunlaştığında parlak, koyu renk alır; eti ince, tadı yumuşaktır. Tirilye adıyla bilinen iri sınıfı kahvaltı sofralarının gözdesidir. Yumuşak yapısı, kuru sele ve yağlı siyah zeytin yapımına da çok uygundur.

Edremit zeytini

Edremit çeşidi yeşil hasat edildiğinde sert ve çıtırdır. Çizik ve kırma yeşil zeytin yapımında en çok bu çeşit tercih edilir. Aynı çeşit olgunlaştığında yağ için de toplanır. Evde yeşil zeytin kurmak istiyorsanız adım adım hazırladığımız 5 kilo yeşil zeytin nasıl kurulur rehberi işinizi görecektir.

Otlarla kaplı zeytinlik, sıra sıra zeytin ağaçları
Sıra sıra dizilmiş zeytin ağaçları. Fotoğraf: Kızıldeniz · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yağlık çeşitler: Ayvalık, Memecik, Erkence ve Kilis Yağlık

Yağlık çeşitler, zeytinyağının karakterini belirler. Ayvalık çeşidi küçük taneli ve yağ oranı yüksektir; meyvemsi, hafif acımsı bir yağ verir. Memecik, Ege'nin iç kesimlerinde dengeli ve baharatlı bir yağ üretir. Erkence, adı üstünde erken olgunlaşır ve yeşil, taze aromalı erken hasat zeytinyağı için biçilmiş kaftandır. Kilis Yağlık ise Güneydoğu'nun kuraklığa dayanıklı, yoğun aromalı çeşididir.

Çeşit, zeytinyağında sadece koku ve tadı değil, polifenol miktarını da etkiler. Bu konuyu polifenol yazımızda ayrıntılı anlattık. Yağ çeşitleri arasında karar vermeniz gerekiyorsa naturel sızma zeytinyağlarımıza ve soğuk sıkım zeytinyağlarımıza bakabilirsiniz.

Çeşit, zeytinyağının tadını nasıl değiştirir?

Aynı bölgede, aynı gün sıkılsa bile iki farklı çeşidin yağı birbirine benzemez. Bazı çeşitler daha acı ve yakıcı, bazıları daha tatlımsı ve meyvemsi bir yağ verir. Acı ve yakıcılık kusur değil, taze ve polifenolden zengin bir yağın işaretidir. Erken toplanan yeşil zeytinler daha çimenli ve baharatlı, olgun toplananlar daha yuvarlak ve yağlı bir tat bırakır. Hasat zamanının yağa etkisini erken hasat zeytinyağı sayfasında örneklerle görebilirsiniz.

Arbequina ve yeni nesil çeşitler

İspanya kökenli Arbequina, bodur yapısı sayesinde sık dikim bahçelerde yetiştirilen yeni nesil bir çeşittir. Erken meyve verir ve ılımlı, tatlımsı bir yağ üretir. Son yıllarda Ege'de de bahçeleri kurulmuştur. Geleneksel yerli çeşitlerin sert, acımsı ve baharatlı karakterine kıyasla daha yumuşak bir tat arayanlar bu çeşide ilgi gösterir.

Zeytin çeşidini etiketten nasıl anlarsınız?

Ambalajda çeşit adı yazıyorsa bu iyi bir işarettir; çünkü çeşit belirten üretici, ham maddesini tanıyordur. Etikette “Gemlik tipi”, “Edremit” ya da “Domat” gibi ifadeler görürsünüz. “Tipi” sözcüğü, çeşidin yetiştirme bölgesi dışında da bulunduğunu, ancak o çeşidin karakterinde olduğunu belirtir. Sofralık zeytinde beden numarası da (S, M, L, XL gibi) önemlidir; bu, tanenin iriliğini gösterir ve fiyatı belirler. Yağ etiketinde çeşit ve hasat yılı birlikte yer alıyorsa yağın izlenebilirliği yüksektir. Etiketi okumayı zeytinyağı nasıl anlaşılır yazısında ayrıntılı ele aldık.

Neden bazı yıllar zeytin az, bazı yıllar bol olur?

Zeytin ağaçları bir yıl bol, ertesi yıl az ürün verme eğilimindedir. Buna periyodisite denir. Ağaç bol ürün yılında enerjisini meyveye harcar, ertesi yıl yeni sürgün oluşturmaya ayırır. Budama, sulama ve gübreleme bu dalgalanmayı azaltabilir, ama tamamen ortadan kaldırmaz. Bu yüzden zeytin ve zeytinyağı fiyatları yıldan yıla değişir; mevsimin hasat durumunu zeytinyağı hakkında yazımızdan takip edebilirsiniz.

Hangi çeşidi seçmeli?

  • Kahvaltılık siyah zeytin için: Gemlik tipi tirilye zeytin
  • Çıtır yeşil zeytin için: Edremit çizik ya da kırma zeytin
  • Dolgulu ve kokteyl zeytini için: Domat
  • Meyvemsi, hafif yağ için: Ayvalık
  • Taze, acımsı erken hasat yağı için: Erkence

Çeşidi tadarak öğrenin. Gemlik tipi tirilye siyah zeytin, kahvaltının vazgeçilmezi olan iri, yumuşak taneli çeşittir.

Gemlik tipi tirilye zeytin

Edremit zeytinlerimizin tamamı Edremit zeytini kategorisinde; bütün zeytin çeşitlerimiz ise zeytinler sayfasında listelenir.

Görsel kaynakları: Kapak fotoğrafı (Ayvalık, Cunda) Ahmet Ali Arslan'a aittir, CC BY-SA 4.0 lisansıyla Wikimedia Commons'tan alınmıştır. Zeytinlik fotoğrafı Kızıldeniz'e aittir, CC BY-SA 4.0 lisansıyla Wikimedia Commons'tan alınmıştır.

Merak edilenler

Sık sorulan sorular

Türkiye'de en çok yetişen zeytin çeşitleri hangileridir?
Gemlik, Edremit, Ayvalık, Domat, Memecik, Erkence ve Kilis Yağlık en bilinen çeşitlerdir. Bazıları sofralık, bazıları yağlık, bazıları ise her iki amaç için kullanılır.
Sofralık ve yağlık zeytin arasındaki fark nedir?
Sofralık zeytin iri, etli ve çekirdeği ayrılabilir olur. Yağlık zeytin daha küçüktür ancak yağ oranı yüksektir. Pek çok çeşit iki amaca da hizmet eder.
Gemlik zeytini hangi bölgede yetişir?
Gemlik çeşidi adını Bursa'nın Gemlik ilçesinden alır ve Marmara'da yaygındır. Sofralık siyah zeytin ve yağ için kullanılır.
Domat zeytini neden dolgulu zeytinde kullanılır?
Domat çeşidi iri taneli ve etlidir, erken olgunlaşır. Bu yapı, çekirdeği çıkarılıp biber, badem gibi dolgularla doldurulmaya uygundur.
Kuzey Ege zeytinlerini farklı kılan nedir?
Edremit Körfezi ve Kaz Dağları eteklerinde denizden gelen nemli rüzgâr, ılıman kış ve taşlı topraklar zeytinin yavaş olgunlaşmasını sağlar. Meyve sert ve aromalı kalır.
Arbequina zeytini nedir?
İspanya kökenli, bodur ve erken meyve veren bir çeşittir. Sık dikim bahçelerde yetiştirilir ve ılımlı, tatlımsı bir yağ verir.
Halil Esen Zeytincilik

Kaz Dağları’nın eteğinde, Zeytinli’de zeytin ve zeytinyağı üretiyoruz.

Hikâyemiz
Çerez tercihleriniz

Sitemizde, sitenin çalışması için zorunlu çerezlerin yanı sıra; yalnızca izin vermeniz hâlinde analiz ve pazarlama amaçlı çerezler kullanıyoruz. İstediğiniz zaman tercihlerinizi değiştirebilirsiniz. Çerez Politikası