Üzüm pekmezi nasıl yapılır diye soranların çoğu aynı şeyi merak eder: bağdan gelen taze üzümün suyu, hangi işlemlerle koyu, kalın ve uzun süre dayanan bir şuruba dönüşür? Bu yazıda eski usul pekmez yapımını, evde uygulanabilecek pratik yöntemi, kıvam kontrolünü ve yapılan hataları sırayla anlatıyoruz.
Üzüm pekmezi; üzümün ezilip suyunun çıkarılması, suyun çökeltilmesi ve geniş kapta uzun süre kaynatılarak yoğunlaştırılmasıyla yapılır. 10 kilo üzümden yaklaşık 1,5-2 litre pekmez beklenir. Soğuk tabakta akmayan, kaşıktan şerit gibi inen kıvam doğru kıvamdır.
Üzüm pekmezi nedir, neden kaynatılır?
Üzüm pekmezi, üzüm suyunun içindeki suyun buharlaştırılmasıyla elde edilen, doğal şekeri yoğunlaşmış koyu kahverengi bir üründür. Üzümün kendi şekeri dışında genellikle hiçbir şey eklenmez. Kaynatma işlemi iki işe yarar: suyu uzaklaştırarak ürünü bozulmaya karşı dayanıklı kılar ve tadı derinleştirir. Pekmezin hafif karamelimsi, topraksı kokusu da bu uzun pişirmeden gelir.
Kuzey Ege'de ve Ege'nin iç kesimlerinde bağ bozumu eylül ayında yoğunlaşır; pekmez de ilk soğukların gelmediği bu dönemde yapılırdı. Üzüm pekmezi dışındaki meyve pekmezleriyle karşılaştırmak isterseniz karadut pekmezi rehberimize ve keçiboynuzu pekmezi yazımıza bakabilirsiniz.
Pekmez için hangi üzüm seçilir?
Pekmezlik üzümün şekeri yüksek, kabuğu ince ve sulu olması istenir. Yerel tabirle sulu, tatlı ve kokulu çeşitler tercih edilir; kuru üzümlük ya da sofralık olan çekirdeksiz ve çekirdekli çeşitlerin ikisi de kullanılabilir. Önemli olan olgunluktur. Ham üzümden yapılan pekmez ekşi ve yavan kalır, fazla ezik ya da küflenmiş taneler ise tatta acımsı bir iz bırakır.
- Olgunluk: Taneler tatlı olmalı, saplar hafif kurumaya başlamalı.
- Temizlik: Küflü, çürük, sirkeleşmiş taneler ayıklanmalı; arılı ve böcekli salkımlar ayrılmalı.
- Yıkama: Bahçeden gelen üzüm yıkanır, ama suyu iyice süzülür.
- Miktar: Ev ölçeğinde 10-15 kilo üzüm, tek seferde yönetilebilir bir miktardır.

Geleneksel yöntem: toprak ve kireçle pekmez
Eski usulde üzüm teknelerde ya da çuvalda ayakla ezilir, sıkılan şıra (üzüm şırası) büyük bir kaba alınırdı. Şıranın içindeki asidi azaltmak ve bulanıklığı çöktürmek için pekmez toprağı denen beyazımsı, kireçli bir toprak eklenirdi. Toprak şırada bir süre bekletilir, dipte çöken bulanıklık ayrılır, üstteki berrak şıra kazana alınırdı.
Bu işlemin ölçüsü kaçırıldığında pekmez tadını kaybeder; fazla toprak lezzeti zayıflatır, yetersiz toprak ise ekşi ve bulanık bir ürün çıkarır. Bu yüzden evde ilk kez pekmez yapacaklar için toprak kullanmadan uygulanan pratik yöntem daha güvenlidir. Toprak yerine kullanılan her madde gıdayla temasa uygun ve temiz olmalıdır; bilmediğiniz bir toprağı ya da kimyasalı şıraya katmayın.
Evde pratik yöntem: adım adım
Aşağıdaki adımlar toprak kullanmadan, mutfakta bulunan araçlarla uygulanır. Geniş ve paslanmaz çelik ya da emaye bir kazan kullanın; alüminyum ve çatlak emaye kaplar asitli şıradan etkilenir.
- Üzümü ezin. Taneleri saplarından ayırıp geniş bir kapta elle ya da ahşap bir tokmakla ezin.
- Suyunu sıkın. Ezilmiş üzümü temiz bir tülbent veya ince bezden geçirip sıkın. Elde edilen sıvı şıradır.
- Dinlendirin. Şırayı serin bir yerde 8-12 saat bekletin. Dipte çöken tortuyu karıştırmadan, üstteki berrak kısmı yavaşça başka kaba aktarın.
- Isıtın ve köpüğünü alın. Şırayı kazana alıp orta ateşte ısıtın. Yüzeye çıkan köpüğü kevgirle sürekli alın; bu köpük tadı sertleştirir.
- Uzun süre kaynatın. Ateşi kısıp 3-5 saat kadar, ara sıra karıştırarak kaynatın. Hacim kabaca beşte bire kadar iner.
- Kıvamı denetleyin. Soğuk tabağa bir damla damlatıp eğin; akmıyor ve topak halinde duruyorsa tamamdır.
- Kavanozlayın. Sıcak pekmezi temiz, kurutulmuş kavanozlara doldurun; soğuyunca kapağı kapatın.
Kaynayan şıra çok sıcaktır ve sıçrayabilir. Kazanı fazla doldurmayın (yarısından az), uzun saplı kepçe kullanın, çocukları mutfaktan uzak tutun. Kavanozları önce sıcak suda yıkayıp kurutun; soğuk kavanoza sıcak pekmez dökülürse cam çatlayabilir.
Kıvam, verim ve süre tablosu
Kaç saat kaynatılacağı, üzümün şeker oranına ve kazanın genişliğine göre değişir. Aşağıdaki değerler yaklaşık rehberdir; asıl ölçüt soğuk tabak denemesi ve görüntüdür.
| Başlangıç üzümü | Şıra (yaklaşık) | Pekmez (yaklaşık) | Kaynatma süresi |
|---|---|---|---|
| 5 kg | 3 litre | 0,7-1 litre | 2-3 saat |
| 10 kg | 6 litre | 1,5-2 litre | 3-5 saat |
| 15 kg | 9 litre | 2,5-3 litre | 5-6 saat |
Şıranın ilk iki saatinde hacim hızla azalır; son bir saatte ise yüzey kabarıp yapışma ve dibe tutma riski artar. Bu aşamada ocağın başından ayrılmayın, tahta kaşıkla dibi taramaya devam edin. Pekmez soğuyunca kalınlaşacağını da hesaba katın: sıcakken akıcı görünen kıvam, oda sıcaklığında bir miktar koyulaşır. Çok koyu kaynatılırsa pekmez kavanozda şekerlenip kristalleşebilir.
Sık yapılan hatalar
- Ham ya da bozuk üzüm kullanmak. Tadı kalıcı olarak etkiler, sonradan düzeltilemez.
- Köpüğü almamak. Pekmez bulanık ve sert tatlı olur.
- Ateşi yüksek tutmak. Şıra dibe tutar, acımsı yanık tat yerleşir.
- Çok az kaynatmak. Pekmez sulu kalır, kavanozda ekşiyip köpürebilir.
- Ağzı açık, ısıtılmış yerde saklamak. Nem ve sıcak, küf ve fermantasyonu hızlandırır.
Pekmez, şıra ve üzüm özü arasındaki fark
Üç kelime sık karıştırılır. Şıra, sıkılmış ama henüz kaynatılmamış üzüm suyudur; birkaç gün içinde mayalanmaya başlar. Pekmez, şıranın uzun kaynatılmasıyla elde edilen koyu ve akıcı üründür. Öz ya da koyulaştırılmış üzüm suyu gibi adlarla satılan ürünler ise üreticiye göre kıvam ve işleme açısından farklılık gösterebilir. Hangisini aldığınızı anlamanın en kolay yolu etiketteki içerik ve üretim açıklamasıdır; yalnızca üzüm yazıyorsa içeriğe güvenebilirsiniz.
Evde yaparken sabah erken başlayıp günün sonunda bitirmek en rahat yoldur. Şıra gece boyunca açıkta kalırsa üstünde köpürme ve ekşi koku belirebilir; bu durumda şıra mayalanmış demektir ve pekmez için kullanılmaz. Çökeltme aşamasını mutlaka serin bir ortamda, kapağı bezle örtülü bir kapta yapın. Kazanın kenarlarında kuruyup yapışan şeker lekelerini ara sıra ıslak kaşıkla dibe çekmek de yanık tadı önler.
Evde yapılan pekmez nasıl saklanır?
Doğru kaynatılmış pekmez serin, karanlık bir dolapta aylarca bozulmadan durur. Kavanozun ağzına kadar doldurmak içindeki hava miktarını azaltır. Açıldıktan sonra kapağı kapalı tutun ve temiz kaşıkla alın; ıslak kaşık nem taşır. Yüzeyde küf, ekşi veya alkol kokusu fark ederseniz ürünü tüketmeyin. Beyaz kristaller ise çoğu zaman sadece şekerlenmedir; kavanozu sıcak su banyosuna koyarak eritebilirsiniz.
Hazır üzüm pekmezi almak daha mantıklı olabilir mi?
Üzüm bulmak, kazan hazırlamak ve saatlerce başında durmak herkes için uygun değildir. Hazır ürün aldığınızda içindekiler listesine bakın: yalnızca üzüm olmalıdır. Kıvam, renk ve koku üretimin kalitesini gösterir. Mağazamızda üzüm pekmezi 650 gr ve karaüzüm pekmezi seçenekleri bulunur. Farklı bir tat arayanlar karadut pekmezine ya da servi kozalağından yapılan servi kozalak pekmezine göz atabilir.
Kendiniz yapmak istemiyorsanız. Yalnızca üzümden hazırlanmış pekmez, kahvaltı ve tatlı sofranız için hazır bekliyor.
Üzüm pekmezini inceleyinPekmezi mutfakta nasıl kullanırız?
Pekmezin en bilinen kullanımı tahinle karıştırılıp ekmeğe sürülmesidir. Tahinli pekmez için doğal tahin ile aynı miktarda pekmezi çatalla çırpmanız yeter. Bunun dışında yoğurt, pilav üstü, kabak tatlısı, helva ve hoşaflarda tatlandırıcı olarak kullanılır. Hamur işlerinde şekerin bir kısmının yerine geçebilir; ancak sıvı olduğu için unu biraz artırmanız gerekebilir.
Pekmez doğal şeker içerir; bu nedenle şeker takibi yapan kişilerin, hamilelerin ve küçük çocuğu olanların tüketimde hekime danışması yerinde olur. Geleneksel pekmez çeşitlerini ve diğer ürünleri doğal pekmezler ve yöresel ürünler kategorilerinde bulabilirsiniz.
Üzüm pekmezi yapmak sabır ve temizlik ister, ama sonunda çıkan ürün hem mutfağınızda hem de kışlık dolabınızda yer alır. Pekmez dünyasının diğer lezzetleri için dut ve keçiboynuzu yazılarımıza, tatlandırıcı alternatifleri için ise nar ekşisi yazımıza göz atabilirsiniz.
Görsel kaynakları: Kapak fotoğrafı MM Fotovideo tarafından çekilmiştir, Pexels lisansıyla kullanılmıştır. Yazı içi fotoğraf Hồng Quang Official tarafından çekilmiştir, Pexels lisansıyla kullanılmıştır.
Merak edilenler


