Zeytinyağlı Sabun Nasıl Yapılır? Geleneksel ve Soğuk Yöntem
Zeytinyağlı sabun nasıl yapılır sorusu, evde sabun denemek isteyen herkesin ilk durağıdır; cevabı ise yağın bir kimyasal tepkimeyle sabuna dönüşmesinde saklıdır. Bu yazıda geleneksel kazan yöntemini ve soğuk yöntemi genel çizgileriyle anlatıyor, işin en tehlikeli kısmı olan kostik soda konusunda neye dikkat etmeniz gerektiğini açıkça söylüyoruz.
Sabun, yağın bir alkaliyle (kostik soda) sabunlaşmasıyla oluşur. Geleneksel yöntemde karışım kazanda saatlerce pişirilir; soğuk yöntemde ısıtılmadan karıştırılır, kalıpta olgunlaşır. Kostik soda ciddi yanık yapar; ölçü tarifi vermiyoruz, ilk denemede hazır sabun bazı ya da eğitim önerilir.
Kostik soda (sodyum hidroksit, lye) cildi ve gözü yakar, solunursa solunum yollarını tahriş eder. Çalışırken eldiven, koruyucu gözlük, uzun kollu giysi kullanın; ortamı iyi havalandırın. Çocukları ve evcil hayvanları uzak tutun. Kostik sodayı her zaman suya yavaşça ekleyin, tersini yapmayın; alüminyum kap kullanmayın. Temas ederse bol suyla yıkayın ve hekime başvurun.
Sabunlaşma nedir, zeytinyağı neden tercih edilir?
Yağ asitleri ile alkalinin birleşip sabun ve gliserin oluşturmasına sabunlaşma denir. Tepkime tamamlandığında kostik sodanın kendisi kalmaz; kalıpta olgunlaşan, doğru yapılmış bir sabun cilde temas edebilecek hale gelir. Hatalı oran ise geriye serbest alkali bırakır ve ürünü kullanılamaz kılar. Bu nedenle sabun yapımı bir mutfak tarifi değil, ölçüye bağlı bir kimya işidir.
Zeytinyağı bu iş için yüzyıllardır tercih edilir. Kuzey Ege'de Edremit Körfezi çevresinde üretilen sabunların temelinde de zeytinyağı vardır. Yalnızca zeytinyağıyla yapılan sabun yumuşak, kreme yakın ve uzun süre dayanan bir köpük verir; olgunlaşması daha uzun sürer. Yağın kalitesi ve zeytinyağının hangi sınıfta olduğu konusunda zeytinyağı türleri ve sınıfları yazımız fikir verir.
Geleneksel kazan yöntemi nasıl işler?
Eski sabunhanelerde sabun, büyük bir bakır ya da paslanmaz kazanda pişirilirdi. Yöntemin genel akışı şudur: yağ ısıtılır, alkali çözeltisi yavaş yavaş eklenir, karışım uzun saatler kaynatılır ve sürekli karıştırılır. Pişme süresince karışım koyulaşır, sabun suyun üstüne çıkar. Ardından sabun tuz ya da su ile ayrıştırılır, kalıba boşaltılır ve soğumaya bırakılır.
- Yağı hazırlama. Yağ kazanda ısıtılır; ısı kontrolü, sabunun yanmaması için önemlidir.
- Alkali ekleme. Çözelti ince bir akışla yağa katılır, karışım kesintisiz karıştırılır.
- Pişirme. Karışım kıvam alana dek saatlerce ateşte tutulur.
- Kalıba alma. Sıcak sabun, bezle kaplı kalıplara dökülür.
- Kesme ve kurutma. Sertleşen kütle dilimlenir, havadar bir yerde haftalarca bekletilir.
Bu yöntem hem ateşi hem sıcak alkaliyi bir arada barındırdığı için ev ortamına uygun değildir. Gelenekte tecrübeli ustaların işidir.
Soğuk yöntem (cold process) nedir?
Soğuk yöntemde karışım dışarıdan ısıtılmaz. Yağ ve alkali çözeltisi aynı sıcaklık aralığına geldiğinde karıştırılır; karışım koyulaşıp bir iz bırakacak kıvama (trace) geldiğinde kalıba dökülür. Sabunlaşma kalıpta, kendi ısısıyla sürer. Ardından sabun kalıptan çıkarılır, kesilir ve genellikle dört ila altı hafta olgunlaşmaya alınır. Saf zeytinyağı sabunlarında bu süre daha da uzayabilir.
Soğuk yöntem evde yapılabildiği için popülerdir, ama eldiven, gözlük ve dikkat gerektirir. Eşya ayrımı da şarttır: sabun için kullandığınız kapları yemek için tekrar kullanmayın.
Geleneksel ve soğuk yöntemin karşılaştırması
| Özellik | Geleneksel kazan | Soğuk yöntem |
|---|---|---|
| Isıtma | Saatlerce kaynatma | Dışarıdan ısı yok |
| Ekipman | Kazan, ocak, geniş alan | Kova, mikser, kalıp |
| Olgunlaşma | Haftalar ila aylar | Genelde 4-6 hafta ve üzeri |
| Risk | Yanık, buhar, yangın | Kostik soda teması |
| Ev uygunluğu | Düşük | Önlemle mümkün |

Neden ölçü ve oran vermiyoruz?
Bilgi eksikliği burada pahalıya mal olabilir. Her yağın sabunlaşması için gereken alkali miktarı farklıdır ve bir yağ karışımı ancak güvenilir bir hesap aracı ile doğru oranlanabilir. Eksik alkali yağlı, fazlası yakıcı sabun üretir. İnternette dolaşan ölçüleri olduğu gibi uygulamak, bu yüzden risklidir. İlk denemeniz için iki güvenli yol önerebiliriz.
- Hazır sabun bazı (melt and pour). Önceden sabunlaşmış, kalıba erimiş halde dökülen bazlar; alkaliyle çalışmanız gerekmez.
- Yüz yüze ya da çevrimiçi eğitim. Sabun üretimi anlatan sertifikalı atölyeler, ölçü ve güvenlik pratiğini birlikte öğretir.
- Küçük deneme partisi. Tecrübe kazandıktan sonra bile küçük miktarla başlayın.
Hangi malzeme ve ekipman gerekir?
Soğuk yönteme adım atacaksanız, ocağa değil masaya kurulan bir düzen düşünün. Kostik sodayı ve yağı hassas bir mutfak tartısıyla ayrı ayrı tartmak, tarifin en önemli adımıdır. Bunun dışında şunlara ihtiyaç duyulur: kostik soda ile uyumlu plastik ya da paslanmaz çelik kaplar, silikon spatula, çubuk mikser, termometre, sızdırmaz kalıp ve karışımı örtmek için bir havlu. Yağ olarak zeytinyağı yeterlidir; yalnızca zeytinyağıyla yapılan sabunlara kastil sabunu adı verilir ve yumuşak olduğu için kalıptan çıkması zaman alır.
Bitkisel katkılar sonradan eklenir. Defne, lavanta ya da kantaron gibi bitkiler sabuna koku ve renk katabilir; ancak her katkı sabunun davranışını değiştirir. Bu sebeple başlangıçta katkısız bir parti denemek, sonrasında tek bir değişken eklemek daha sağlıklıdır. Kokulu sabunlar hakkında lavanta sabunu ve defne sabunu yazılarımız yol gösterebilir.
Gliserin ve el yapımı sabunun farkı
Sabunlaşma sırasında doğal olarak gliserin ortaya çıkar. Elle ya da geleneksel yöntemle yapılan sabunda bu gliserin sabunun içinde kalır; sanayi tipi üretimde ise çoğunlukla ayrıştırılıp başka alanlarda kullanılır. Gliserinli sabunun nemli bir ortamda yüzeyde ter gibi damlacıklar bırakabilmesi bu yüzdendir ve normal bir durumdur.
Olgunlaşma, kesme ve saklama
Kalıptan çıkan sabun hemen kullanılmaz. Haftalar süren olgunlaşma sırasında su buharlaşır, sabun sertleşir ve sabunlaşma tamamlanır. Kalıpları aralarında hava dolaşacak şekilde, güneş görmeyen kuru bir yerde bekletin. Üzeri beyaz bir toz tabaka oluşabilir; bu çoğunlukla zararsızdır ve kesimle alınabilir. Kokusu ekşi ya da sert olan, yüzeyi nemli ya da yağlı kalan sabunu kullanmayın.
Hazır almak mantıklı olduğunda
Hazırlığın zorluğu düşünülürse sabunu her zaman evde yapmak gerekmez. Usta elden çıkmış ürünler olgunlaşmış, test edilmiş ve etiketlenmiştir. Doğal zeytinyağı sabunu 3'lü paket, beşli paket zeytinyağlı sabun ya da taş dövme tekniğiyle hazırlanan zeytinyağlı taş dövme sabun bu yönde düşünebileceğiniz seçeneklerdir. Sıvı kullanımı tercih edenler için zeytinyağlı sıvı sabun da vardır; bu ürün çoğunlukla elde yapılmaz, hazır alınması daha pratiktir. Taş dövmenin ne olduğunu merak ediyorsanız taş dövme sabun nedir yazımızı okuyabilirsiniz.
Başlangıçta sık yapılan hatalar
- Koruyucu ekipman olmadan çalışmak.
- Kostik sodayı suya değil, suyu kostik sodaya eklemek.
- Gramajı mutfak tartısı yerine göz kararı ayarlamak.
- Sabunu olgunlaşmadan kullanmak.
- Sabun kaplarını yemek için tekrar kullanmak.
Hazır, olgunlaşmış zeytinyağlı sabun. Yapım riskine girmeden geleneksel sabunu denemek isterseniz seçenekler hazır.
Beşli paket zeytinyağlı sabunBir bölgede deneyin: cilt notu
Ister kendi yaptığınız ister satın aldığınız yeni bir sabunu önce kolunuzun iç tarafında küçük bir bölgede deneyin. Kızarıklık, kaşıntı ya da yanma olursa kullanmayın. Hassas cilt, bebek, hamilelik ya da bir cilt rahatsızlığı varsa hekime danışın. Sabun temizlik ürünüdür; tedavi edici bir ürün olarak sunulmamalıdır.
Nereden devam edilir?
Sabunun nasıl yapıldığını anlamak, almadan önce neye bakacağınızı da öğretir; bu konuda zeytinyağlı sabun nasıl seçilir yazımız ve zeytinyağlı sabun faydaları yazımız bir sonraki duraktır. Ürünleri görmek isterseniz sabunlar ve kozmetik kategorilerine göz atabilirsiniz.
Görsel kaynakları: Kapak fotoğrafı Beth Fitzpatrick tarafından çekilmiştir, Pexels lisansıyla kullanılmıştır. Yazı içi fotoğraf Cats Coming tarafından çekilmiştir, Pexels lisansıyla kullanılmıştır.
Merak edilenler


